ହିନ୍ଦୁଧର୍ମରେ ମା' କାଳୀଙ୍କ ଉପାସନା
Henamanjaree Swain
ଡକ୍ଟର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାହୁ : ମା' କାଳୀ ଦଶମହାବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଓ ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ । କାଳରୂପୀ ଶିବଙ୍କର ଶକ୍ତି କାଳୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତା । ଚଣ୍ଡାସୁର ବଧ ସମୟରେ ଏହାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏ ରକ୍ତବୀଜର ରକ୍ତ ପାନ କରିଥିଲେ । ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ସତୀ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ମା’ କାଳୀ ସ୍ୱରୂପରେ ଭୟଙ୍କର କୃଷ୍ଣକାୟା, ଚତୁର୍ଭୁଜା, ନଗ୍ନା, ଲୋଳଜିହ୍ୱା (ଲହକା ଜିଭ), ମୁଣ୍ଡମାଳାଧାରିଣୀ । ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ହାତ ଛିନ୍ନ-ମସ୍ତକ (ନରମୁଣ୍ଡ ବା ଖପର) ଧାରିଣୀ, ଅନ୍ୟଟି ଖଡ୍ଗ (ଖଣ୍ଡା)ରେ ଶୋଭିତ । ତୃତୀୟଟି ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି ପାପୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଚତୁର୍ଥଟି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରାରେ ଆଶ୍ୱାସନା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥାଏ । ସେ ଭୀଷଣ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଶିବଙ୍କ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନା ।
‘କାଳୀ' ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ‘କାଲା'ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଉଭୟ ସମୟ ଓ କଳା । ମିଳିତ ଗୁରୁତ୍ୱ ସୂଚିତ କରେ ଯେ ସେ ଗଭୀର ଧାରଣାର ପ୍ରତୀକ । ଏଥିରେ ଜୀବନର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୃତ୍ୟ ଓ ସମୟର ଅସୀମ ଚକ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ହୁଏ । ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନର ଗର୍ଭକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ । ମୁଖ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ କାଳୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅସ୍ପଷ୍ଟ। କାରଣ ସେ ପୂର୍ବ- ବୈଦିକ ଓ ଅଣ-ବୈଦିକ ଆଦିବାସୀ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଜଡିତ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି । ପ୍ରାୟ ୫୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ‘କାଳୀ' ନାମ ମଣ୍ଡୁକ ଉପନିଷଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ସେଥିରେ ଅଗ୍ନି (ଅଗ୍ନି ଦେବତା)ର ସାତୋଟି ଭାଷା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ ଦିଆଯାଇଛି । କାଳୀଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ରତ୍ରୀ ଦେବୀ (ରାତ୍ରି ଦେବୀ) ଓ ଋଗ୍ ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦରେ ନିରତି (ଭୂତ) ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ,ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବରୁ ୪୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ମହାଭାରତରେ , ସୌପ୍ତିକା ପରଭା ଅଷ୍ଟମ, ବିରାଟ ପରଭା ଷଷ୍ଠ ଓ ଭୀଷ୍ମ ପରଭା ରେ କାଳୀଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫୦୦-୬୦୦ ଭିତରେ ହିନ୍ଦୁ ‘ପାନ୍ଥିଅନ’ (ସବୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନ୍ଦିର)ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଳୀ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାନୋନିକାଲ୍ ମାନ୍ୟତା ହାସଲ କରିଥିବା ପାଠ ହେଉଛି ଦେବୀ ମହାତ୍ମ । ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଏହା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା । ଦେବୀ ମହାତ୍ମ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ‘ମହାନ ପରମ୍ପରା'ରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହାର ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ କାଳୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ କପାଳରୁ ଏକ ରୂପ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଚଣ୍ଡ, ମୁଣ୍ଡ, ରକ୍ତବିଜ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଚାମୁଣ୍ଡା ଆଖ୍ୟା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିନାଶକାରୀ ଅବତାର ହାସଲ କରିବା ପରେ ମା’ କାଳୀ (ଚାମୁଣ୍ଡା) ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଏହି ଦେଖି ଦେବତାଗଣ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ମା’ଙ୍କ କୋପରୁ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଗୁହାରି କରିଥିଲେ । ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପରେ ମା’ଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା । ମହାଦେବ ଶିବ ମା' କାଳୀଙ୍କ ଆଗରେ ଲମ୍ବ ହୋଇ ଶୋଇପଡିଲେ ଓ ମା’ କାଳୀ ମହାଦେବଙ୍କ ଛାତିରେ ପାଦ ରଖିବା ପରେ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା । ମା’ କାଳୀ ଯିଏ ମା ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅବତାର । ସ୍ୱାମୀ ଶିବଙ୍କ ଉପରେ ଗୋଡ ରଖିବା ପରେ ଜିଭ କାଢି ଦେଇଥିଲେ । ମା’ଙ୍କ ଜିଭ କଢା ଅବତାର କାଳୀ ଭାବେ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ହେଉଛି କି, କାଳୀ ଭାଗବତ ଗୀତାରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଏକ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଅବତାର । ସେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ରାକ୍ଷସ ଓ ଏହା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବାହାର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ଲଢେଇର ଦେବୀ ।
ବିଶେଷ କରି ମା’ କାଳୀଙ୍କୁ ଭାରତରେ ପ୍ରମୁଖ ୧୦ (ଅବତାର) ରୂପରେ ପୂଜାପାଠ କରାଯାଏ । ଭାରତ ତଥା ଉପମହାଦେଶରେ ଦେବୀ ମା’ କାଳୀ ଆଦି ଶକ୍ତି ଭାବେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆ, ବେଙ୍ଗଲ, ଆସାମ, ନେପାଳ, ଓଡିଶା, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ଓ ରାଜସ୍ଥାନରେ ମା’ କାଳୀଙ୍କୁ ସମାଜର ସବୁ ବର୍ଗର ଲୋକେ ପୂଜା ପାଠ କରିଥାନ୍ତି । ଏପରିକି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଶାସ୍ତ୍ର ଗୁଡିକରେ ମା’ କାଳୀଙ୍କୁ ନେଇ ଅନେକ କଥାବସ୍ତୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଯିଏ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମହାକାଳ । ଯିଏ ସେହି ମହାକାଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମହାକାଳୀ । ପ୍ରକୃତରେ ମା' କାଳୀ ଅସୀମତାର ପ୍ରତୀକ । ମହାନିର୍ବାଣ ତନ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ମହାକାଳ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଡାକୁଛନ୍ତି । ଯିଏ ନିଜ ଶରୀରରେ ମହାକାଳର ମହାପ୍ରହାର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇଥିବା ସୁଖ ପାଇଁ ସେହି ମା' ମହାକାଳୀକୁ ଡାକୁନାହିଁ । ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ମହାକାଳର ନିକଟରେ କେହି ଅପରାଜିତ ନୁହଁନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମ ଅହଂକାରରେ ନିରନ୍ତର ଗର୍ବିତ, ସେହିମାନଙ୍କୁ ଦିନେ କାଳର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରହାର ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗର୍ବ ଅହଙ୍କାରକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବ ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିନାଶକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ପାଇଥିବା ମାତା କାଳୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ରାମପ୍ରସାଦ, ଶ୍ରୀରାମକୃଷ୍ଣ ଓ ବୁସ୍ତାନନ୍ଦ ଆଗମବାଗୀଶଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମା' ଭାବରେ ପୂଜା ପାଇଥିଲେ । ମା' ଜଳରେ, ସ୍ଥଳରେ, ଅନ୍ତରୀକ୍ଷରେ, ଗଛରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ଔଷଧରେ, ମାନବ ଶରୀରରେ, ମନରେ, ପ୍ରେମରେ, ବୃଦ୍ଧିରେ, ଗର୍ବରେ ସବୁ କିଛିରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ସେହି ମା' ମାନବ ଚେତନା, ସ୍ମୃତିରେ, ସମ୍ମାନରେ, ନିଦ୍ରାରେ, କ୍ଷୁଧାରେ, ତୃଷାରେ, କ୍ଷମାରେ, ଲଜ୍ଜାରେ, ଦଣ୍ଡରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ଦଶାୟନ ସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଦଶ ମହାବିଦ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ହେଉଛନ୍ତି ମା' କାଳୀ । ଏହି କାଳୀଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଯଥା, ଦକ୍ଷିଣାକାଳୀ, ଭଦ୍ରକାଳୀ, ସିଦ୍ଧକାଳୀ, ଗୁହାକାଳୀ ପ୍ରସାଦ । ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ବଙ୍ଗରେ ଦକ୍ଷିଣାକାଳୀ ରୂପକୁ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜା କରାଯାଏ । ମାତାଙ୍କ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ସେ ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଏକ ଛୋଟ ହାତୁଡ଼ି ଓ ଖଣ୍ଡା ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସେ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଏକ ଢାଲ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ମା’ କାଳୀଙ୍କୁ କେବଳ କ୍ରୋଧିତ ରୂପ କିମ୍ବା ବିନାଶକାରୀ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ମା’ କାଳୀ ମୁକ୍ତି ଓ ଅଂହକାରୀ ବିନାଶକାରୀଙ୍କ ପ୍ରତୀକ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ସାର୍ ଜନ ଉଡରୋଫିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁବାଦିତ ମହାନୀରଭାନା ତନ୍ତ୍ର ଘୋଷଣା କରେ, ‘ଯେହେତୁ ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗ କଳା ରଙ୍ଗରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ରୂପ ତାଙ୍କ ଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ।'
ମା' କାଳୀ ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ତଳ ହାତ ସାହାଯ୍ୟରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେଉଛନ୍ତି । ସାରଥି ଅଷ୍ଟରଙ୍କ ଆଠଟି ମହାନ ନାମ ଅନୁସାରେ, ‘ଗୋଟିଏ ହାତ ଆଘାତ କରେ ଓ ଗୋଟିଏ ହାତ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଏ । ଗୋଟିଏ ହାତ ପୂଜା କରେ ଓ ଅନ୍ୟଟି ପିଲାକୁ ତା'ର କୋଳରେ ଧରିଥାଏ । ବିପରୀତ ଦିଗର ଏପରି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମନ୍ୱୟ, ସମୟର ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶନ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତିର ଏପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ଼ ପ୍ରତୀକ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ କେବେ ଦେଖାଯାଇ ନାହିଁ ।' ମା'ଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ପଚାଶ ମୁଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ । ପଚାଶ ମୁଣ୍ଡ ହେଉଛି ପଚାଶ ଶରୀରର ପ୍ରତୀକ । କାମଧେନୁ ତନ୍ତ୍ରରେ, ଦେବୀ କହିଛନ୍ତି, "ଏମା କଷତେ ସ୍ତିଲଂ ବୀଜ ପଞ୍ଚାଷଦ ବର୍ଣ୍ଣତିମନ୍ତ୍ର ।’ ମୋ କଣ୍ଠରେ ୫୦ଟି ବର୍ଣ୍ଣବୀଜ ଅଛି । ଅକ୍ଷରା ହେଉଛି ବ୍ରତ, ଏହାର କୌଣସି କ୍ଷର ନାହିଁ । ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ଅକ୍ଷରର ଧାରା ହେଉଛି ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ମନେ ରଖନ୍ତି , ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ଅକ୍ଷରର ପ୍ରତୀକ ହେଉଛି ତାଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ଥିବା ମସ୍ତକ ।ଶକ୍ତି ଓ ଶିବ ମଙ୍ଗଳ । କାଳୀ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଶାସକ ଶକ୍ତି । ବର୍ତ୍ତମାନର ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ ଦେଖାଯାଏ, ଜନସାଧାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଅପବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି । ଯଦିଓ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରି ଦେଶର ଗୌରବ ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଇପାରିବ କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଏହାର ଅପବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି । ମା'ଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଓ ପୂଜା ଆମକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ଆମେ ଆମ ଭିତରେ ଥିବା ମା’ଙ୍କ ସେହି ଅସୀମ ଶକ୍ତିକୁ ଗଠନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍...!!!
ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ଓଡିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ବିଭାଗ
ମହାନଦୀ ବିହାର ମହିଳା ସ୍ନାତକ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ, କଟକ-୪
ମୋ : ୯୦୪୦୧୫୧୪୭୫
